Deterjanları Kullanıyoruz Peki Biliyor Muyuz?

 Deterjanları Kullanıyoruz Peki Biliyor Muyuz?

“Oohh mis gibi kokuyor.” diyerek ciğerlerimizin en ücra köşelerine kadar çektiğimiz kimyasal kokulardan bahsedelim mi?

Hepimizin kullandığı, kokularına hayran kaldığımız, “hangisini seçsem acaba?” diye çıkmaza girdiğimiz deterjanlar… “Bu deterjanlar nasıl temizliyor yahu?” diye illa ki düşünmüşüzdür. Haydi bakalım; deterjanların içerisinde neler var, nasıl temizlerler, deterjanlar yapılırken hangi aşamalardan geçerler ve hangi cihazlarla tayin edilirler inceleyelim.

Deterjan: Petro-Kimya ürünlerinden elde edilen, temizleme ve arıtma gibi işlemlerde kullanılan, toz, sıvı ya da krem şeklinde olabilen kimyasal maddelere deterjan denir.

İyi deterjan nasıl olmalı?

  • Toz halinde ve homojen olmalı
  • Kötü kokulu olmamalı
  • Katı safsızlık içermemeli
  • Topaklanma olmamalı

Deterjanların ana temizleyici bileşenleri yüzey aktif maddeler ve katkı maddeleridir.

Yüzey Aktif Madde

Suda veya sulu bir çözeltide çözündüğünde yüzey gerilimini azaltan kimyasal bileşiklerdir. Uzun hidrokarbon (Sadece C ve H atomu içeren)  zincirlerine (apolar) ve polar gruplara sahiptir. Yüzey aktif maddeler suda iyi çözünürse iyi temizlerler.

Apolar kısım suyu sevmez (hidrofobik) ve yüzey aktif maddesi burada bulunur. Polar grup suyu seven (hidrofilik) kısmı oluşturur ve suda çözünmeyi sağlar.

Sert Su: İçerisinde fazla miktarda kalsiyum ve magnezyum katyonları bulunduran sulardır. Kalsiyum ve magnezyum bikarbonatlarının neden olduğu sertliğe geçici sertlik denir ve kaynama ile giderilir. Kalsiyum ve magnezyum klorür, sülfat, fosfat, veya silikat tuzlarında oluşan sertliğe kalıcı sertlik denir.

Deterjanların en büyük avantajları, sert sular da bile fazla harcanmadan sonuç vermeleridir. Piyasada satılan deterjanların sadece %20-30’luk kısmı aktif madde ve %70-80’lik kısmı ise çeşitli katkı maddelerinden oluşmaktadır.

Deterjanda Hangi Katkı Maddeler Vardır?

Katkı maddeleri, deterjanların temizleme gücünü arttıran organik ve inorganik maddelerdir. Suyun sertliğini azaltırlar.

  • Fosfatlar
  • Karbonatlar
  • Silikatlı bileşikler: Giysilerde renklerin korunması ve pigmentlerin giyside kalması için kullanılır.
  • Perborat tuzları: Deterjanların beyazlatıcı etkisini artırmak amacıyla kullanılırlar. Toz bir deterjan % 15’e kadar tetrahidrat, ve/veya %10’a kadar monohidrat içerir. Sodyum perborat, sodyum hipoklorürden daha az agresif bir ağartıcıdır, dolayısıyla dokular ve boyalar üzerinde daha az bir bozulmaya sebep olur. Sodyum perborat antiseptik bir özelliğe sahiptir ve bir dezenfektan olarak görev alabilir.

Deterjan Nasıl Temizler?

Bir maddenin diğerini çözebilmesi için bu maddelerin benzer yapıda olması gerekir. Başka bir deyişle polar maddeler polar çözücülerde, apolar maddeler ise apolar çözücülerde çözünür. Yüzey aktif maddeler suda emilsiyon (birbiri içinde çözünmeyen iki sıvının karışımı) oluşturur ve suda homojen dağılır. Hidrofilik kısım içeride, hidrofobik kısım dışarıda kalacak şekilde şekil alır. Deterjan kiri hidrofobik kısma hapsederek temizleme gerçekleşir.

Yüzey aktif madde sınıflandırılması: Yüzey aktif maddeler genellikle suyu seven (hidrofilik) polar kısım grubu özelliğine göre sınıflandırılır.

  1. Anyonik Aktif Maddeler: Suda çözündüklerinde hidrofilik grup negatif yük taşır. Köpürme ve temizleme yetenekleri yüksek olduğu için çoğunlukla çamaşır ve bulaşık makinesi deterjanlarında ve şampuanlarda kullanılırlar. Örnekleri; ABS (alkil benzen sülfonoat) , alkil sülfonaatlar(R1 R2 CH3SO3Na+), karboksilatlar.(R-COONa+)
  2. Katyonik Aktif Maddeler: Suda çözündüklerinde hidrofilik grup pozitif yük taşır. Kesinlikle anyon aktif maddelerle birlikte kullanılmamalıdır. Anyonik aktif maddelerle karşılaştıklarında birbirini nötralize ederek çökerler ve özelliklerini kaybederler. Katyonik aktif maddeler yumuşaklığı sağladıkları için yumuşatıcılarda kullanılırlar.
  3. İyonik Olmayan (Non-İyonik) Aktif Maddeler: Herhangi bir yük içermezler. Eterik oksijenin su ile H- bağı yaparak suda çözünür. Negatif veya pozitif yük taşımadıkları için sert suya karşı dayanıklıdırlar.
  4. Amfoterik Aktif Maddeler: Hem anyonik hem katyonik grup bulunur. Ortam pH ına göre negatif, pozitif, yüksüz hal alırlar.

Deterjan pH Değeri

Cildimizin pH değeri yaklaşık 5,5’tir ve bu değere yakın bir pH değerinde deterjanlar kullanmamız önemlidir. 6-8 arasında pH olan deterjanlar tercih edilmelidir.

Deterjan Nasıl Yapılır?

Deterjan yapımında su, diğer ham maddeler kadar önemlidir. Hatta belki de en önemlisidir. Bu sebeple su, uygunluğunun tespiti için laboratuvar kontrollerinden geçer. Suda yer alabilecek alkali ve diğer maddeler, deterjanın temizlik özelliğini; bakteri ve diğer canlılar ise raf ömrünü etkiler. “Deterjan da bozulur mu?” demeyin. O da organik madde, o da bozulur. Ters ozmoz ile ozonlanan su, bekleme tanklarına alınır ve üretim sırasını bekler. Ham maddeler uygunluk testleri yapıldıktan sonra kazana alınır. Bu kazan bildiğiniz kazanlara benzemez. Her biri 8 ton ham madde alabilir. Ardından yaklaşık 7 ton su kazana pompalanır. Sadece bu kazanı doldurma işlemi 1 saat sürer.  Sudan sonra kullanılacak deterjana göre yüzey aktif madde eklenir. Boya ile renklendirme, parfüm ya da esanslarla kokusu belirlendikten sonra üretim sürecindeki ürün tekrar laboratuvara döner. pH değeri kontrol edilir. Eğer eksiklik varsa, formüle göre eksiklikleri giderilir. Son aşamada her şey yolundaysa katkı maddeleri de eklenir. Paketleme sonunda dağıtım yerlerine giderek bizim kendisini almamızı bekler.

Yüzey Aktif Maddelerinin Tayini Yöntemleri

 Anyonik Yüzey Aktif Maddeler İçin Analitik Metotlar

Testlerde anyonik yüzey aktif maddelerin belirlenmesi “Metilen Mavisi Aktif Maddesi” (MBAS) metodu ile yapılmalıdır. MBAS metoduna cevap vermeyen anyonik yüzey aktif maddeler için; ya da  etkinlik ve doğruluk nedenleriyle daha uygun görüldüğü taktirde, yüksek basınçlı likit kromatografi (HPLC) ya da gaz kromatografisi (GC) gibi uygun spesifik enstrümantal analiz metotları da uygulanabilir.

 Noniyonik Yüzey Aktif Maddeler İçin Analitik Metotlar

Testlerde noniyonik yüzey aktif maddelerin belirlenmesi “Bizmut Aktif Maddesi” (BİAS) metodu yapılmaktadır. BİAS metoduna cevap vermeyen noniyonik yüzey aktif maddeler için; ya da etkinlik ve doğruluk nedenleriyle daha uygun görüldüğü taktirde, HPLC ya da GC gibi uygun spesifik enstrümantal analizler de uygulanır.

 Katyonik Yüzey Aktif Maddeler İçin Analitik Metotlar

Testlerde katyonik yüzey aktif maddelerin belirlenmesi, Almanya’da kullanımda olan (1989- DIN 38 409 – Ausgabe:1989-07)  DBAS prosedürlerine uygun olarak,  “Disülfin Mavi Aktif Maddesi” (DBAS) metodu ile yapılır. DBAS test metoduna cevap vermeyen katyonik yüzey aktif maddeler için; ya da etkinlik ve doğruluk nedenleriyle daha uygun görüldüğü taktirde, HPLC ya da GC gibi uygun spesifik enstrümantal analizler uygulanır.

Ham madde Kategorisi İşlevi
Sülfonik Asit(LAB-HSO3)

LABSA

Yüzey Aktif Madde Deterjanın ana maddesi, asıl temizleme işini gerçekleştiren madde.
Noniyonikler

LS7 ve LS3

Az köpüren Yüzey aktif madde Toz deterjanda toza yumuşaklık verir.
Laurik etanolamid Köpük Düzenleyici Alkilbenzen sulfonat yüzey aktif maddesi ile kullanılan köpük düzenleyicidir.
Lauril alkol Köpük Düzenleyici Alkil sülfat yüzey aktif maddesi ile kullanılan köpük düzenleyicidir.
Sud Kostik (%47)

NaOH

Yardımcı Madde Sülfonik asit sud kostik ile karıştırıp

yapısındaki Naile nötralleşmesi sağlanır.

Sodyum Silikat Alkali

Na2O.2SiO2

Yardımcı madde Nötrailze edilen LABSA, Sodyum Silikat Alkali ile reaksiyona sokulur. Silikatlar  suyu yumuşatırlar.
Yağ asitleri Hem yüzey aktif, hem de matik deterjanlarda köpük kesici Sud kostikle karıştırılıp, sabun özelliği verilir.
Sokalon CP5 Yardımcı madde Kristal suyu bağlar, suyu yumuşatır.
Sodyum Karbonat Yardımcı madde İyi bir alkalite kaynağıdır. Suyun yumuşatılmasını sağlar.
Fosfatlar Yardımcı Madde Kalsiyum ve Mağnezyum iyonlarını tutar.
SCMC Tetra Sodyum Tuzu Yardımcı Madde Kirlerin toplanıp, tekrar çamaşıra yapışmasını engellemek.
EDTA Yardımcı Madde Hammaddelerden ve sistemden gelen ağır metal iyonlarını tutarak suda çözünebilen bir kompleks oluşturmak.
Sodyum Perborat(mono ve tetra)

NaBO3.H2O / NaBO3.4H2O

Yardımcı Madde Oksijen açığa çıkararak; beyaztlamaya katkı sağlar.
Optik Parlatıcılar

Photine ve Tinopal

Katkı maddesi Çamaşırların güneş ışığında daha canlı ve

parlak görünmeleri amacıyla ilave edilir. Oksijen bazlı maddelerdir.

Sodyum Sülfat

Na2SO4

Katkı Maddesi Deterjanın dansitesini azaltmak için ilave edilir. Dolgu malzemesidir.
TAED

Tetra Acetyl Ethylene Diamine

Katkı Maddesi Perboratı katalizleyerek; aktif oksijenin

aktivitesini arttırıp, düşük sıcaklıklarda bile aktif oksijen vermesini sağlamak.

EDTMP Asit Ethylene Diamine Tetra Methyl Phosphonic Acid Katkı Maddesi Ortamda istenmeyen ağır metal iyonları mevcut ise bunların TAED’i bozmasını engeller.
Enzim Katkı Maddesi Organik yapılı kirleri (kan, irin vs.) ve yağlı kirleri çözmek. Kirleri parçalayarak temizlenmesine yardımcı olurlar.
Antifoam

EAG

Katkı Maddesi Matik türü az köpüren deterjanlarda, köpürmeyi engellemek.
Mavi/Yeşil Tanecikler Katkı Maddesi Dolgu amacıyla kullanılır. Köpüren deterjanlarda fosfat, az köpüren deterjanlarda karbonalar kullanılır. Boyar maddesi optik beyazlatma özelliğine sahiptir.

Kaynakça

  1. Erdem Kelime. Deterjan Analizi Sunumu. 2021
  2. Deterjanlarda Bulunan Anyonik, Noniyonik, Amfolitik, Katyonik Yüzey Aktif Maddelerin Biyolojik Parçalanabilirlik Oranı ve Anyonik ile Noniyonik Yüzey Aktif Maddelerin Biyolojik Parçalanabilirlik Oranı Test Metodları Tebliği. 12.09.2005. Tebliğ No: TSHGM 2005/1
  3.  Öz Hasan. Deterjan Kimyası. 2014
  4. https://www.pril.com.tr/tr/ana-sayfa/tavsiye-alin/saglik-ve-cevre/bulasik-deterjanimiz-hassas-ciltler-icin-uygun-mu.html

İrem Bayram

Hacettepe Üniversitesi Kimya Bölümü mezunuyum. Ankara'da yaşıyorum. Araştırıp, öğrenip, paylaşmaktan keyif alıyorum. Mail: irembayram40@gmail.com

İlginizi Çekebilir

Cevap yaz

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir